Szukajmy śladów

Zapewne nie wszyscy wiedzą, kim był Raoul Wallenberg. Był – w czasie ostatniej światowej wojny – młodym szwedzkim dyplomatą, który dzięki niezwykłej wrażliwości serca, ale także dzięki wielkiej odwadze, konsekwencji i pomysłowości uratował życie tysiącom węgierskich Żydów.

Po wojnie do Budapesztu weszła Armia Czerwona i po Wallenbergu wszelki ślad zaginął. Także dosłownie, bo – przynajmniej w krajach obozu moskiewskiego – nie wolno było o nim pisać i mówić. Jego życie i dzieło miało być zamilczane na śmierć tylko dlatego, że był ofiarą Łubianki. Jego rodzina nie doprosiła się nigdy, aby rząd szwedzki interweniował w jego sprawie w Moskwie. Rodzice zmarli ze zgryzoty, a rodzeństwo szukało dalej jego śladów. Pisze o tym znakomity amerykański pisarz historyczny Alex Kershaw w świeżo wydanej książce „Misja Wallenberga”. Szkoda jednak, że wydawnictwo pisze na okładce: „Historia na miarę >>Listy Schindlera<<”, zamiast napisać: „Historia na miarę Henryka Sławika”.

Chociaż przecież nie wszyscy wiedzą, kim był Henryk Sławik. Był przedwojennym posłem, który w czasie drugiej wojny światowej uratował tysiące polskich Żydów przebywających na Węgrzech. Zginął potem z rąk Niemców, a we własnej ojczyźnie skazany był na drugą śmierć przez zamilczenie. Zapewne dlatego, że był posłem przedwojennej PPS. I przedwojennej – a o przedwojniu nie wolno było dobrze mówić – i PPS, którą pochłonęła PZPR, nie zostawiając nawet śladów. W dodatku ratował Żydów z wybitną postacią nuncjusza apostolskiego na Węgrzech! O tym się w PRL na pewno nie mówiło!

Zestawiam te dwa nazwiska nie dlatego, by przeciwstawiać sobie tych wybitnych ludzi. Obu im należą się książki i miejsce w naszej pamięci, zwłaszcza że obaj padli ofiarą tej samej polityki zamilczania. Swoją drogą, to dopiero byłby scenariusz: o tym, jak wielkie dzieło ratowania życia zabija się milczeniem z powodu sowieckiej polityki.

Na polsko-żydowskich dziejach ciąży tyle niedomowień, że jest naszym obowiązkiem wobec przyszłych pokoleń przywracać należne miejsce w naszej historii w pierwszym rzędzie polskim bohaterom. Tymczasem nie widać nowych książek o Henryku Sławiku, a nieprawdopodobna historia jego pomocy dla żydowskich dzieci jest niemal nieznana.

Podobnie nie jest moim zamiarem przeciwstawianie filmu Agnieszki Holland o ratowaniu lwowskich Żydów jakiemukolwiek innemu filmowi, zwłaszcza takiemu, którego jeszcze nikt nie nakręcił. Oby film „W ciemności” zrobił jak najwięcej dobrego! Oby tacy ludzie jak – autentyczny wszak, nie tylko filmowy – Poldek Socha zostawali coraz częściej bohaterami masowej wyobraźni. Za nimi idzie wielkie przesłanie dobra, którego nigdy nie jest dość.

Mam więc nadzieję, że filmu – fabularnego, dobrze nakręconego, oscarowego – doczekają się inni niezwykli sprawiedliwi. Choć przecież każdy człowiek z tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata jest niezwykły z powodu zrealizowanego dzieła ratowania czyjegoś życia w warunkach skrajnego zagrożenia życia własnego. Ale w Warszawie mamy pod ręką gotowy scenariusz. W lecie pisaliśmy w „Idziemy” o warszawskim zoo, gdzie w czasie wojny Jan i Antonina Żabińscy, dyrektor ogrodu z żoną, ratowali Żydów i konspiratorów, umiejętnie wykorzystując do tego celu „zoologiczne” okoliczności. Trudno o lepszy scenariusz, zwłaszcza jeśli się doda dramatyczne losy Jana i Antoniny Żabińskich w PRL.

Korzystając z okazji, jaką jest premiera filmu Agnieszki Holland, namawiam nie tylko do lektury polecanej dziś książki oraz innych, o których niedawno pisaliśmy na naszych łamach, ale i do własnych poszukiwań śladów dobra.


Alex Kershaw, „Misja Wallenberga. Pojedynek z Reichmannem o życie 100 tys. Żydów”,
Wydawnictwo Znak, Kraków 2011, ss. 280


Barbara Sułek-Kowalska
Idziemy nr 3 (332), 15 stycznia 2012 r.
fot. Jasmin M. Dichant © Studio Filmowe ZEBRA/Schmidtz Katze Filmkollektiv/The Film Works
Wstecz...