Z Syberii na Czarny Ląd

To było 10 lutego 1940. Łomot do drzwi, krzyki i pospieszne pakowanie. Dla dziewięcioletniej Danuty Kość zakończył się okres szczęśliwego dzieciństwa.

Niemal trzy lata spędziła na Syberii, a potem znalazła się w afrykańskim buszu. – W Ugandzie na skraju dżungli poczułam się bezpieczne – wspomina pani Danuta, córka górnika z Kałusza koło Stanisławowa. – Po pracy przy wyrębie lasu w okolicach Archangielska, wyniszczającej podróży i utracie, niemal w jednym tygodniu, obojga rodziców oraz brata, tu znalazłam namiastkę rodzinnego domu. – Dla mnie i brata to było spełnienie marzeń: na Syberii przeczytaliśmy jedną tylko książkę: „W pustyni i w puszczy”, dlatego namawialiśmy mamę, by pojechać właśnie tam – dodaje Maria Dutkiewicz z domu Gill, córka wojskowego, która na nieludzką ziemię trafiła z Grodna podczas drugiej masowej wywózki 13 kwietnia 1940.


EXODUS

Polska Armia pod dowództwem gen. Władysława Andersa, po podpisaniu układu Sikorski-Majski, gromadziła się w Buzułuku i kilku miejscowościach na południu Związku Radzieckiego. Potem kierowano ją przez Persję (dziś: Iran) i Irak do Palestyny. Ewakuowała się także ludność cywilna. W sumie z łagrów i więzień uwolniono wówczas około 70 tys. żołnierzy i ponad 30 tys. cywilów.

– Zanim jeszcze wydostaliśmy się ze Związku Radzieckiego, w Guzarze (Uzbekistan) koczowaliśmy tuż przy ogrodzeniu obozu polskiego wojska – wspomina pani Maria. – Baliśmy się zamieszkać dalej, by nas nie zostawiono. Żołnierze dzielili się z nami swoimi racjami żywności: zupą i kromką chleba. Resztę trzeba było zdobyć, zbierając np. żółwie pustynne, które wieczorem wygrzebywały się z piasku.

– Południe okazało się dla wielu Polaków śmiertelne: umierali m.in. na tyfus i czerwonkę. Pracując przy zbieraniu bawełny zapadali na jaglicę, chorobę oczu, przez którą sama omal nie straciłam wzroku – wyjaśnia pani Danuta, która po opuszczeniu okręgu archangielskiego trafiła w okolice Buchary. – Mój ojciec, podobnie jak bardzo wiele osób, umarł na skutek wycieńczenia.


BEZPIECZEŃSTWO

Maria Dutkiewicz jest prezesem Towarzystwa „Klub pod Baobabem” (siedziba: Wrocław), skupiającego osoby, które w latach 40. trafiły do Afryki. Obecnie należy do niego ok. 200 członków

Polski rząd w Londynie wiedział, że musi zaopiekować się także cywilami. Poprosił o pomoc i Polacy zostali przyjęci przez Australię, Nową Zelandię, Indie, Meksyk, a najwięcej (18 tys. osób) przez brytyjskie kolonie w południowej, środkowej i północnej Afryce. Bohaterki tek- stu trafiły do Ugandy. – Miałam wówczas 13 lat i i wszystko nam, bratu i mnie, bardzo się podobało: i sawanna, którą znałam już z lekcji geografii, i pędzące po niej antylopy, żyrafy oraz bawoły – pani Maria uśmiecha się. – Nocą, gdy po raz pierwszy zobaczyłam usłane gwiazdami afrykańskie niebo, byłam zachwycona. Niepokoiły mnie tylko ryki dzikich zwierząt dochodzące z dżungli i krokodyle, które zobaczyliśmy po raz pierwszy, płynąc po Nilu.

– Dla mnie ważniejsze niż otoczenie były emocje. Tu po raz pierwszy po śmierci najbliższych i okresie spędzonym w sierocińcu znalazłam się z osobami, które znałam jeszcze z Polski – wspomina Danuta Kość, która miała wówczas 12 lat. – Czułam ukojenie.


MASINDI

– Gdy w połowie 1943 roku dotarliśmy na miejsce, przygotowane były dla nas wioski tworzące rozległy obóz w dżungli – wspomina Maria Dutkiewicz. – Czekały na nas szeregi trzyizbowych domków z podcieniami, z gałęzi pooblepianych gliną i pokrytych dachem z trawy słoniowej. A w nich łóżka z moskitierami, taborety, stół, wiadro, miska i naczynia kuchenne. Za każdym domem znajdowała się kuchnia i latryna.

– Czułam radość: wszystko było czyste i świeże. Po tygodniach koczowania pod gołym niebem, w jednym ubraniu – zanim udało się nam opuścić wraz z wojskiem Związek Radziecki – to był dla mnie prawdziwy luksus – mówi. Każdą izbę zajmowała jedna rodzina, głównie kobiety z dziećmi, rzadko – niepełnosprawni mężczyźni i chłopcy do lat 16, którzy później trafiali do wojska. W osiedlu znajdował się również sierociniec dla dzieci, które utraciły swoich najbliższych. Polacy każdej wiosce nadali inną nazwę, a cały obóz – od nazwy pobliskiego miasteczka – zwano Masindi. Mieszkało w nim około 5 tys. osób.


DOM

Obozem zawiadywał komendant inż. Jerzy Skolimowski, później – inż. Franciszek Hawling. Znajdowały się tu przedszkola, trzy szkoły powszechne, gimnazjum ogólnokształcące i liceum humanistyczne, a także szkoły zawodowe dla chłopców i dziewcząt, szpital, pracownie rzemieślnicze, sklepik osiedlowy i magazyn. W trakcie pobytu ludność – z inicjatywy proboszcza ks. Franciszka Winczowskiego – zbudowała kościół.

Wstecz...