Ciemne średniowiecze?

fot.domena publiczna

Posłuchałem w internecie historii średniowiecznych wypraw krzyżowych i o inkwizycji i jestem podłamany tym, co słyszałem. Słabnie moja wiara, jak to poznaję.

Zarozumiały jest sposób, w jaki mówi się popularnie o historii: prymitywne ludy, ciemne średniowiecze, gwałty, inkwizycja. Ktoś siedzi sobie z herbatką w XXI w. i osądza innych ludzi, słabo ich znając. Bo przyznam, że wszystkie popularnonaukowe opracowania o Kościele, jakie oglądałem lub czytałem, były pseudonaukowe. Strasznie uproszczona wizja świata, myślenie, że my jesteśmy światli i dobrzy, a tamci – zacofani i okrutni, to pycha. Słowo Boże uczy: „uważajcie innych za wyżej stojących od siebie”. Skromność oceny swoich dokonań i możliwości świadczy o mądrości. Lekkie i łatwe ocenianie innych niczemu dobremu nie służy.

Rozumiem, że Pana złości to, iż w imieniu Kościoła popełniano wielkie krzywdy, usiłowano sprawować kontrolę nad ludzkimi sumieniami. Ale czy to religie są źródłem okrutnej nietolerancji, nienawiści i wojen, czy raczej to one tonizują, socjalizują i ukierunkowują w dobrą stronę ludzki potencjał destrukcyjny? Dlaczego tyle filmów, gier, powieści odwołuje się do religijnego średniowiecza, a proporcjonalnie mało do laickich, oświeconych epok nowożytności? Tamci ludzie byli bardzo różni, tak jak są różni dzisiaj. Na jakiej podstawie myśli Pan, że byli gorsi? To tak, jakby ludzi XX w. oceniać jedynie przez opis wojen, łagrów i obozów koncentracyjnych.

Nie chodzi mi o usprawiedliwianie czy wybielanie błędów wypraw krzyżowych czy inkwizycji – tego nie da się zrobić. Mogę podać kilkadziesiąt sprostowań zdecydowanie łagodzących ocenę czarnych kart Kościoła, ale nie chcę powiedzieć, że były one dobre. Uważam tylko, że w imię historycznej i ludzkiej sprawiedliwości nieuczciwe jest zarówno wybielanie historii Kościoła, jak i jej demonizowanie. A to się właśnie robi systematycznie w programach popularnonaukowych.

Ludzie Kościoła ukierunkowywali zapędy ludzi gwałtownych, chęć zemsty i rozlewu krwi. Dziś już wiemy, że lepiej naprawiali św. Benedykt, mnisi iroszkoccy, święci Franciszek i Dominik ze swoimi uczniami niż rycerze z mieczami. Warto sobie jednak uświadomić, że średniowiecze rozpoczęło się najazdami Wandalów, Gotów, Słowian, Germanów i upadkiem cywilizacji starożytnej. Europa stanowiła towarzystwo ogromnie trudne do ogarnięcia. Kościół robił, co mógł. I stworzył nową cywilizację. Średniowiecze to także katedry, uniwersytety, filozofia, klasztory, zamki, etos rycerski, a przede wszystkim epoka niezwykłych świętych.