Obleczona w słońce

Dogmat o Niepokalanym Poczęciu został uroczyście ogłoszony przez papieża Piusa IX 8 grudnia 1854 r. Mówi, że Maryja od chwili swojego poczęcia, mocą przyszłych zasług Jezusa Chrystusa, została zachowana od grzechu pierworodnego. Jednak przekonanie o wyjątkowej świętości Matki Jezusa towarzyszyło Kościołowi od wieków. Sztuka była zaś jednym z kluczowych nośników powszechnego odczucia oraz wielowiekowej refleksji teologicznej i liturgicznej, że Maryja została wybrana, aby w pełni i bez skazy odpowiedzieć na Boże zaproszenie. W tym kontekście zrodził się typ przedstawieniowy zwany Immaculatą.

Korzeni ikonografii Immaculaty należy szukać w biblijnych zapowiedziach. Księga Rodzaju, opisując upadek pierwszych ludzi, wprowadza tajemniczą zapowiedź kobiety, której potomek zmiażdży głowę węża (Rdz 3,15). W tradycji Kościoła odniesiono ten fragment do Maryi jako nowej Ewy, zwyciężającej grzech tam, gdzie pierwsza kobieta uległa zwiedzeniu.

Drugim ważnym źródłem jest apokaliptyczna wizja św. Jana: „Niewiasta obleczona w słońce, z księżycem pod stopami i wieńcem z dwunastu gwiazd na Jej głowie” (Ap 12,1). To właśnie ten obraz stanie się źródłem dla najbardziej znanego ujęcia Immaculaty: Maryi jako nieskalanej, promieniejącej Bożym pięknem i wyniesionej ponad porządek ziemski. Oba obrazy połączono w jedną ikonograficzną całość: Maryja jako ta, która przyczynia się do pokonania zła, a zarazem jest już pełną chwały umiłowaną Pana.

KSZTAŁTOWANIE IKONOGRAFII

Pierwsze wyraźne przedstawienia Immaculaty pojawiają się w sztuce Zachodu ok. XV w., szczególnie w Hiszpanii, gdzie kult Niepokalanego Poczęcia rozwijał się wyjątkowo intensywnie. To tam artyści zaczęli ukazywać Maryję jako młodą dziewczynę o pełnym prostoty wdzięku, ubraną w białą lub niebieską szatę, często stojącą na sierpie księżyca. Jednocześnie sięgano po bogatą symbolikę: lilie, róże, zwierciadło, zamknięty ogród – znaki czystości zaczerpnięte z Pieśni nad Pieśniami i średniowiecznej teologii maryjnej.

W XVI w., pod wpływem teologów szkoły hiszpańskiej i rozwoju pobożności franciszkańskiej, typ Immaculaty stał się niezwykle popularny. Artyści tacy jak Francisco de Zurbarán czy później Bartolomé Esteban Murillo nadali mu lekkość, świetlistość i niemal dotykalną delikatność. Szczególnie Murillo, nazywany „malarzem czystości”, stworzył kanon, który przez kolejne stulecia będzie niemal powszechny: Maryja w białej tunice i błękitnym płaszczu, dłonie złożone lub skrzyżowane na sercu, oczy skierowane ku niebu, otoczona obłokami i aniołami.

W Polsce temat Immaculaty zadomowił się stosunkowo szybko, zwłaszcza dzięki wpływom hiszpańskim i rozwijającemu się kultowi Maryi jako Królowej Polski. Od XVII w. w ołtarzach pojawiają się rzeźby Matki Bożej stojącej na globie lub księżycu, depczącej węża – symbol grzechu i zła. Często towarzyszy Jej promienista mandorla – otoczka światła, podkreślająca Jej „obleczone w słońce” oblicze.

Przykłady takich wizerunków spotkamy w wielu kościołach: od barokowych ołtarzy na Podkarpaciu, po sanktuaria maryjne w Wielkopolsce czy na Mazowszu. Szczególną rolę odgrywają tu rzeźby warsztatów lwowskich i gdańskich, w których delikatna twarz Maryi łączy się z dynamicznym, niemal tańczącym układem draperii.

PRZYKŁADY REALIZACJI

Jednym z przykładów przedstawienia Immaculaty w Warszawie jest obraz Szymona Czechowicza „Niepokalane Poczęcie” (1740–1750) w klasztorze wizytek przy Krakowskim Przedmieściu. Jeden z najwybitniejszych malarzy polskiego baroku, czerpiący z włoskich inspiracji, ukazał Maryję młodą, łagodną, skupioną, z dłońmi na sercu i z wieńcem gwiazd wokół głowy. Pod Jej stopami widzimy kulę ziemską, księżyc i węża, a wokół delikatną aurę anielskich obłoków. Siłą tego obrazu jest duchowa czułość: oblicze Maryi nie jest odległe, lecz niezwykle czułe, przystępne, pełne troski. Klasztor wizytek to miejsce kontemplacyjnego, „wewnętrznego” życia – obraz Czechowicza doskonale odpowiada temu klimatowi ciszy i adoracji.

Warto też wspomnieć o powojennym przykładzie z Czemiernikowa w woj. lubelskim, gdzie w ołtarzu głównym kościoła parafialnego znajduje się monumentalny obraz Immaculaty autorstwa Antoniego Michalaka z 1952 r. Maryja jest tu smukła, o obliczu poważnym, ale pełnym pokoju, ze skrzyżowanymi rękoma; spowita niebieską szatą z wieńcem z gwiazd nad głową. Stoi na kuli ziemskiej, ponad zmaganiem świata, a jednocześnie ze współczuciem ku niemu pochylona. W obrazie Michalaka nie widać triumfalnej glorii ozdobnych aniołów, lecz dwóch anielskich świadków, klęczących w cichej obecności, rozpoznających godność i wielkość Maryi, pełnej łaski Bożej.

W KULTURZE WSPÓŁCZESNEJ

Motyw Immaculaty nie stracił na aktualności we współczesnym świecie, wręcz przeciwnie. Od Lourdes po Fatimę, od figur w przykościelnych ogrodach po wizerunki w przydrożnych kapliczkach – Niepokalana pozostaje znakiem żywej wiary. Artyści XX i XXI w. podejmują temat na nowo, często ukazując Maryję jako Niewiastę mocną, obecną w tajemnicy zmagania duchowego współczesnego człowieka.

Jeśli dawniej podkreślano przede wszystkim czystość rozumianą jako brak grzechu, dziś coraz mocniej wybrzmiewa aspekt wolności serca. Immaculata uczy nas, że prawdziwa wolność nie rodzi się z samowoli, lecz z pełnego zawierzenia Bogu. Maryja jest Niewiastą „całą dla Pana” – i dlatego staje się dla nas wzorem człowieka w całości spełnionego.

Wyjątkowym znakiem pobożności maryjnej XXI w. jest figura „Gwiazdy Niepokalanej” z kaplicy wieczystej adoracji bazyliki Niepokalanej Wszechpośredniczki Łask w Niepokalanowie projektu Mariusza i Kamila Drapikowskich. To miejsce związane z duchowością św. Maksymiliana Kolbego. Przedstawienie jest bardzo proste, ale niezwykłe w formie. Maryja stoi z rękami lekko rozchylonymi, jakby zapraszając do zbliżenia do Boga, którego nosi pod sercem. W sercu figury jest bowiem przestrzeń z Najświętszym Sakramentem. Rzeźba objawia, że Maryja jest Tą, która nosiła Chrystusa w swoim łonie i odwołuje się bezpośrednio do wcielenia, wskazując, że ciało Maryi stało się „przybytkiem Boga” (Łk 1,35), a Jej łono było „pierwszym tabernakulum” Kościoła.

Ojciec Kolbe pragnął, by Niepokalana była bliska zwykłym ludziom – ubogim, bezradnym, zagubionym. Figura z Niepokalanowa jest serdeczna i zapraszająca do adoracji, pełna wyciszenia i pokoju. Postać Maryi jest otoczona wieńcem srebrnych lilii i dwunastu szlifowanych kamieni, dyskretnie nawiązujących do wieńca z dwunastu gwiazd z Apokalipsy św. Jana. W tle promienie słoneczne, które z podświetleniem tworzą ciepłą poświatę. Rzeźba wskazuje, że Immaculata nie zamyka się w niedostępnym świetle, lecz przychodzi do człowieka w jego codzienności, jako Matka prowadząca ku Chrystusowi. Niepokalana jest zarazem królewska i bliska, świetlista i cicha, zwycięska i współczująca. W tym przedstawieniu pobrzmiewa prawda, że Maryja jest Tą, która w pełni odpowiedziała na łaskę, dlatego może pomagać nam czynić to samo, gdy mamy w sobie Boga eucharystycznego.

ZNAK NADZIEI

Maryja Niepokalanie Poczęta nie jest estetyczną ozdobą religijności. To teologiczna prawda wyrażona w obrazach: w Niej dokonuje się zwycięstwo Boga nad złem. To zwycięstwo, w które jesteśmy włączeni przez chrzest, modlitwę i codzienne nawracanie serca. Gdziekolwiek więc spotykamy Immaculatę – w kościele, w muzeum, w przydrożnej kapliczce – warto zatrzymać się i zobaczyć, że obraz mówi wciąż tę samą dobrą nowinę: łaska jest mocniejsza niż grzech, światło niż ciemność, a Bóg nie przestaje szukać człowieka.